Preventieve Bedrijfsgezondheidszorg
Onlangs wijdde de Stichting Instituut GAK een studiedag aan deze thematiek. Deze stichting spendeert jaarlijks grote sommen geld aan onderzoek op het gebied van sociale zekerheid in Nederland. Ik was daar aanwezig omdat ik samen met mijn collega prof. Frank van Dijk van het AMC een onderzoeksprogramma leidt op het gebied van de preventieve bedrijfsgezondheidszorg in het kader waarin dertien projecten worden uitgevoerd, onder andere naar het bevorderen bevlogenheid op het werk en naar het voorkomen van workaholisme.

Wetenschap vs. Praktijk
Op deze studiedag bleek nog eens hoe lastig het is om wetenschap en praktijk goed met elkaar te verbinden- de wetenschap en de praktijk groeien verder en verder uit elkaar . Dat komt enerzijds omdat de praktijk in hoog tempo aan verandering onderhevig is, anderzijds schroeven de universiteiten de eisen aan de wetenschap steeds verder op. De dynamiek van de praktijk maakt het onderzoekers niet makkelijker. Je kunt sommige dingen namelijk alleen onderzoeken wanneer er niets verandert. Neem het onderzoek naar de instroom in de WAO. Door de invoering van de WIA in 2006 werden plotseling de spelregels voor de instroom van arbeidsongeschikten veranderd waardoor het geëntameerde onderzoek naar de WAO alleen nog historische betekenis heeft. Of neem de huidige economische crisis die talloze belangrijke vragen oproept - bijvoorbeeld wie wordt er het hardst door getroffen en waarom? - maar die wellicht alweer voorbij is voor de wetenschap het antwoord klaar heeft. In de regel duurt universitair (promotie) onderzoek vier jaar en deze tijdshorizon is voor beleidsmakers en mensen uit de praktijk simpelweg te lang. Je zou dus kunnen zeggen dat de waan van de praktijk gedegen wetenschappelijk onderzoek in de weg staat.

Wetenschap
Anderzijds schroeven de universiteiten de eisen die aan "wetenschap" worden gesteld dus steeds verder op. Een bekend voorbeeld hiervan is dat bij kwaliteitsbeoordeling van onderzoeksprogramma's - evenals bij academische carrières - alleen wetenschappelijke artikelen meetellen die gepubliceerd zijn in "internationale" (lees Engelstalige en meestal Amerikaanse) tijdschriften. En die tijdschriften hebben nu eenmaal een sterke voorkeur voor theoriegedreven onderzoek en houden niet van onderzoek dat op toepassing is gericht. Dus exit kwalitatief onderzoek dat gebaseerd is op interviews, exit onderzoek waarin geen controlegroep is meegenomen en exit "best practices". Heden ten dage promoveren talloze jonge wetenschappers in Nederland op een verzameling van 4 of 5 wetenschappelijke artikelen zonder ooit met iemand in het veld gesproken te hebben. Je zou dus kunnen zeggen dat de waan van de wetenschap praktisch relevant onderzoek in de weg staat.

Brug tussen 2 werelden
Een mogelijke oplossing werd geboden door prof. Henriëtte Maassen van den Brink, hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Zij is tevens voorzitter van een commissie die voorstellen moet doen om de praktische relevantie van wetenschappelijk onderzoek beter meetbaar te maken, zodat dit als kwaliteitscriterium bij de beoordeling van wetenschappelijk onderzoek kan worden meegenomen. Naast het aantal Euro's dat de onderzoekers uit de markt halen (ze is tenslotte econome), gaat het ook om een aantal andere criteria, zoals invloed op beleid blijkend uit adviesrapporten, of implementatie van maatregelen.

Een andere oplossing werd aangedragen door prof. Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Hij zei zich mateloos te hebben geërgerd aan het onlangs verschenen rapport over " De grenzeloze generatie"van Motivaction dat kritiekloos door de media en de politiek als "wetenchap" werd omarmt. "Zo kan het dus niet, en zo mág het ook niet", aldus Schnabel. Toegepaste onderzoek moet volgens hem aan een aantal criteria voldoen. Hij vatte die samen in vijf Q's - naar goed wetenschappelijk gebruik in het Engels: Qualified (onderzoekers moeten deskundig zijn); Quantitative (het moet over cijfers gaan); Quantissential (de uitspraken moeten helder en duidelijk zijn, niet allerlei misten en maren); Question oriented (vraag georiënteerd); en last but not least Quick (het moet in korte tijd kunnen worden uitgevoerd)! Ik kan me hier volledig in vinden.

Zelf zou ik nog een derde oplossing aan willen dragen, namelijk intensive samenwerking met een veldpartij met het oog op productontwikkeling. In onze branche betekent dat bijvoorbeeld een assessment tool of een interventie gericht op verbetering van de werksituatie of de gezondheid en het welzijn van werknemers. Op die manier wordt niet alleen aan de 5 Q's tegemoet gekomen maar wordt ook de aansporing van Maassen van den Brink serieus genomen en wordt geld voor de universiteit verdiend. En last but not least, wanneer je het een beetje handig aanpakt kun je ook nog eens een keer onderzoeksgegevens van hoge kwaliteit verzamelen waarop die Amerikaanse tijdschriften zo verzot zijn. Op die manier snijdt het met niet aan twee, maar zelf aan drie kanten!

Sinterklaas

Betekent dit dat die crisis helemaal geen merkbare sporen achterlaat? Of zijn die sporen misschien wat minder zichtbaar dan Sinterklaas- en Kerstinkopen doen vermoeden? Inderdaad, het lijkt er op dat er wel degelijk iets in de hoofden van de mensen is veranderd ten gevolge van de crisis. En het merkwaardige is dat deze verandering tegengesteld is aan wat je op het eerste gezicht zou verwachten.

In tijden van crisis, zo zou je denken, worden mensen pessimistischer, zijn ze minder enthousiast over hun werk en wordt het hebben van geld belangrijker gevonden dan de kwaliteit van het werk. Immers crisis betekent per definitie onzekerheid en in tijden van onzekerheid worden mensen somber, raken ze gestrest en potten hun geld op. De crisis als allesbedekkende grauwsluier over ons bestaan.

Meer bevlogen

Maar wat blijkt? Het tegengestelde is het geval. Ik noem twee voorbeelden. Werknemers in Nederland blijken op dit momet meer bevlogen te zijn dan ruim een jaar geleden voordat de crisis uitbrak. Althans, dit komt naar voren uit een recent onderzoek dat c4ob in opdracht van NRC heeft uitgevoerd. Evenals in de zomer van 2008 - voor de crisis - vulden ruim 4.000 werkende, Nederlanders een vragenlijst in via de website van NRC. Deze groep bestond hoofdzakelijk uit hoger opgeleiden. Daarom past hier ook wel enige relativering van de onderzoeksresultaten. De klappen vallen vooralsnog toch voornamelijk onder lager opgeleiden. Maar toch blijft het een in het oog springende conclusie.

Coca Cola

Deze opmerkelijke Nederlandse bevinding staat niet alleen. Coca Cola deed een soortgelijk onderzoek in Spanje, het land waar ik momenteel voor enkele weken verblijf in het kader van een gastdocentschap. Als Leitmotiv is door Coca Cola gekozen voor een strofe uit een populair Spaans deuntje "Tres cosas hay en la vida, salud, dinero y amor". (Het leven bestaat uit drie dingen, gezondheid, geld en liefde). De frisdrankfabrikant was dus nieuwsgierig naar hoe het voor en na de crisis staat met de gezondheid, het geld en de liefde van de gemiddelde Spanjaard. En wat bleek?

Het belang dat aan geld wordt gehecht is in 2009 ten opzichte van 2008 gedaald. Anno 2009 vindt slechts 7% van de Spanjaarden geld het belangrijkste in het leven. Voor de crisis was dat nog 17%. Gezondheid wordt evenals een jaar geleden door ongeveer een derde als het belangrijkst beschouwd. De liefde geldt onbetwist voor 54% van de Spanjaarden als het meest belangrijke in hun leven, belangrijker dus dan geld of gezondheid. Voor de crisis was dit "slechts" 32%, ongeveer even belangrijk als gezondheid. Voor ons, flegmatieke Noorderlingen, bevestigt dit het beeld nog eens de romantische inslag van de bewoners van het Iberische schiereiland. Maar dat terzijde.

Blij zijn met wat je hebt

Hoe moeten we deze tegen-intuïtieve Nederlandse en Spaanse bevindingen verklaren? Hoe komt het dat mensen in tijden van crisis juist meer bevlogen op hun werk zijn en meer belang hechten aan innige relaties met anderen en juist minder aan geld? Een mogelijke verklaring zou kunnen liggen in het tellen van onze zegeningen op het moment dat deze worden bedreigd. Namelijk, wanneer er sprake is van crisis en onzekerheid vallen we terug op de dingen die écht van belang zijn. Geld en materiële zaken leggen het dan af tegen liefde, genegenheid en geborgenheid in relaties met anderen. En we zijn blij (spreek: bevlogen) met datgene (spreek: werk) wat we hebben. Oftewel, de waardering voor ons werk stijgt naarmate het meer wordt bedreigd. Dit komt overeen met een andere veelvuldig gerepliceerde onderzoeksbevinding namelijk dat in tijden van laagconjunctuur minder door werknemers wordt verzuimd dan in tijden van hoogconjunctuur. Immers, in dergelijke onzekere tijden zou men zijn baan gemakkelijk kunnen verliezen. In tijden van laagconjunctuur wordt een baan kennelijk als belangrijker gezien dan wanneer het goed gaat. Dit onder het motto: houden wat je hebt.

Het lijkt er dus op dat de crisis zich niet zozeer uit in het (koop)gedrag van mensen, maar wel in datgene wat ze écht belangrijk in het leven vinden. Zo bezien geeft de crisis dus aanleiding tot bezinning. En zoiets past heel mooi bij het naderende einde van het jaar.

The Big Squeeze

Buiten was het warm en wuifden de palmen aan het strand van het luxe hotel langzaam in een vochtige, tropische bries. Binnen wat het koel, waaide de wind van de airco en sprak Steven Greenhouse de openingsrede van het congres uit. Greenhouse is journalist bij de New York Times en heeft onlangs een opzienbarend boek geschreven met de niet mis te verstane titel "The Big Squeeze: Tough times for the American worker". In een gloedvol betoog stelde hij dat de werkende Amerikanen het tegenwoordig erg moeilijk hebben omdat ze worden uitgeperst en leeg geknepen. Het eens zo succesvolle, naoorlogse sociale contract tussen werkgevers en werknemers dat de Amerikanen veel welvaart heeft gebracht wordt sinds de jaren '80 ondermijnd door globalisering, de ICT-revolutie, en vooral de nadruk op het realiseren korte termijn winst ten behoeve van de aandeelhouders Tot de jaren '80 stegen zowel de productiviteit als het inkomen fors, terwijl in de afgelopen decennia de productiviteit en de winst verder bleven stijgen, maar het inkomen praktisch hetzelfde bleef. Ziehier The Big Squeeze, oftewel het grote uitknijpen.  

Amerika

Nieuwsgierig geworden heb ik het boek van Greenhouse gekocht en gelezen - tussen de congresbedrijven door in de hangmat aan het strand en op de terugweg in het vliegtuig. En daar werd ik niet vrolijk van. Even wat weetjes. Wist u dat ...

• ..... Amerika het enige ontwikkelde land is zonder een algemene ziektekostenverzekering
• ..... 47 miljoen Amerikanen niet verzekerd zijn voor ziektekosten
• ..... de helft van de Amerikaanse werknemers geen betaald ziekteverlof krijgt
• ..... Amerika als een van de weinige landen (samen met Swaziland, Liberia en Papua Nieuw Guinea) geen betaald zwangerschapsverlof kent
• .... er geen maximale werkweek in Amerika bestaat
• .... Amerikanen gemiddeld 9 weken per jaar langer werken dan bijvoorbeeld Duitsers
• .... het Amerikaanse minimumloon omgerekend slechts € 4,86 per uur bedraagt (in Nederland is dat € 7,97)
• .... 36,5 miljoen Amerikanen onder de armoedegrens van omgerekend €13.500 per jaar leven
• .... 33 miljoen Amerikanen - bijna een kwart van de werkende bevolking - minder dan $ 10 per uur (€ 6,70) verdient
• .... het collegegeld van een Amerikaanse universiteit tussen de € 9.500 en € 21.000 bedraagt (in Nederland € 1.565)

Zou u in zo'n land willen wonen? Misschien dat Obama het leed wat kan verlichten door een algemene ziektekostenverzekering in te voren, maar het is zeer de vraag of hij ook de andere Amerikaanse pijnpunten effectief zal kunnen bestrijden.

Praktijk

En dat is nog niet alles. Gaat het in het bovenstaande om koele statistische cijfers, Greenhouse laat in een groot aantal schrijnende gevallen zien hoe de Big Squeeze er in de praktijk uitziet. Daarbij worden grote bedrijven zoals de supermarkt Wal-Mart (met 1,9 miljoen werknemers het grootste Amerikaanse bedrijf), het speelgoedconcern Toys "R" us en het postbedrijf FedEx niet ontzien. Behalve slechte betaling is er sprake van sjoemelen met de prikklok, niet betalen van overwerk, 's nachts insluiten op de werkplek, ontslag bij ziekte, intimidatie van vakbondsleden, kinderarbeid, inhuren van illegale immigranten, pesten en seksuele discriminatie. En dit allemaal om de kosten te drukken. Inderdaad, The Big Squeeze, en het is de vraag of Obama hier wat aan kan doen. De wil is er wel - zie zijn plannen om een algemene ziektekostenverzekering in te voeren - maar de weerstand uit conservatieve hoek is ook heel groot.

Nu zult u zeggen dat het in Nederland allemaal wel meevalt, en dat is gelukkig ook zo als je het met Amerika vergelijkt. Maar toch vinden we een aantal tendensen die in het beeld passen, zoals daar zijn:

• Ontmanteling van de verzorgingsstaat, bijvoorbeeld de versobering van de WAO, de aantasting van de AOW, de invoering van de Wet Verbetering Poortwachter.
• Privatisering van bijvoorbeeld de telecom- energie- en vervoerssector.
• Invoering van de marktwerking en privatisering in de zorg.
• Bezuinigingen van de overheid op kinderopvang, zorg en onderwijs.
• Ondergraving van solidariteit ten gunste van individualisme.

Als gevolg daarvan komen in Nederland ook steeds meer mensen in de problemen terecht, getuige de toenemende populariteit van voedselbanken en schuldsanering. Het zou interessant zijn om á la Greenhouse na te gaan of er ook in Nederland sprake is van een Squeeze.

Rijnlandse Model

De moraal van het boek van Greenhouse is voor mij dat we op moeten houden om Amerika te beschouwen als gidsland. We hebben de neiging om heel onkritisch naar de Amerikaanse topprestaties te kijken op het gebied van wetenschap, economie, amusement, sport en technologie. Daarbij vergeten we gemakshalve dat een top alleen bij de gratie van een dal kan bestaan; immers zonder dal bestaat er ook geen top.

In Europa, en in het bijzonder in Nederland, hebben we gekozen voor een vlakker en minder ruig sociaaleconomisch landschap - het zogenoemde Rijnlandse model. Onze toppen zijn misschien wat minder hoog, maar in plaats daarvan zijn de dalen ook minder diep. En in plaats van een Big Squeeze hebben we daarom hoogstens een Small Squeeze. Alleen jammer dat het vlakke land in een koel en regenachtig klimaat ligt in plaats van op een tropisch Amerikaans eiland zoals Puerto Rico.

Burnout in de jaren 80

Vanaf het moment dat "burnout" in Nederland opdook in de late jaren '80, begin jaren '90 was het een hot item. Illustratief daarvoor is dat de rede bij de aanvaarding van mijn hoogleraarschap in 1994 aan de Universiteit Utrecht voorpagina nieuws was in De Volkskrant. De titel van die rede luidde: "Burnout: Lichtpunt of dwaallicht". Dat laatste bleek geenszins het geval te zijn want in de jaren daarna groeide de belangstelling voor burnout sterk, niet alleen in de wetenschap, maar ook in de maatschappij. Dat was met name in Nederland en Scandinavië het geval.

Deze belangstelling had vooral te maken met de omvang van het probleem: maar liefst één derde van het aantal WAO-ers - zoals de WIA destijds heette - was vanwege psychische klachten afgekeurd. Daarmee waren (en zijn) psychische klachten de belangrijkste reden om arbeidsongeschikt te worden. Naar schatting 85% van diegenen die om psychische redenen waren afgekeurd hadden bovendien last van een burnout, zo werd destijds geschat. Op het hoogtepunt waren ruim 900.000 mensen arbeidsongeschikt, waarvan dus 255.000 met een burnout.

Maar dat was nog niet alles, uit onderzoek aan de Universiteit Utrecht bleek dat 4% van de werkende bevolking in Nederland dermate ernstige burnout klachten had dat ze daarvoor eigenlijk professionele hulp zouden moeten zoeken. Dat waren nog eens 250.000 mensen, samen met de WAO-ers dus bijna een half miljoen opgebrande Nederlanders. Dit was aanleiding voor een voorpagina artikel van Elsevier in 2000.

Burnout minder sexy 

En toen raakte burnout langzaam maar zeker naar de achtergrond. Niet dat het fenomeen zelf verdween, maar wel de aandacht ervoor. Volgens het CBS loopt nog steeds ongeveer 10% van de werkende Nederlanders kans om een burnout te ontwikkelen, en dat percentage is al jaren stabiel.

Waarom was burnout plotseling niet meer zo sexy? Daar zijn een aantal rederenen voor aan te wijzen. Ten eerste groeide de economie steeds sneller en sneller en kwam de nadruk te liggen op het motiveren, binden en boeien van personeel in plaats van op preventie van burnout. Ten tweede werden er effectieve behandelings- en reintegratiestrategieën ontwikkeld, waardoor er ook daadwerkelijk iets aan burnout gedaan kon worden. Ten derde spoelde er een "positieve" golf - afkomstig uit Amerika - over Nederland: stress en burnout waren plotseling "uit" en vitaliteit en bevlogenheid raakten "in". Ten vierde veranderde de wetgeving; de WAO werd WIA en de toelatings- en beoordelingscriteria voor arbeidsongeschiktheid werden verder aangescherpt..

Burnout terug van weggeweest

En nu lijkt het er opeens dus op dat burnout weer terug is van weggeweest. Het is crisis en de bomen groeien niet langer meer tot in de hemel. Er moet harder worden gewerkt met minder mensen, waardoor de druk op werknemers wordt opgevoerd terwijl er steeds minder tegenover staat. En we weten uit wetenschappelijk onderzoek dat een dergelijk verstoorde balans tussen geven en nemen, waarbij werknemers veel in hun werk investeren en er weinig voor terugkrijgen, het perfecte recept voor burnout is. Ten tweede blijkt het aanvankelijke optimisme over de behandeling en re-integratie van burnout wat getemperd moet worden omdat slechts heel weinig opgebrande werknemers duurzaam en weer voor 100% in hun oorspronkelijke baan terugkeren. Ten derde zijn er nog steeds - ondanks de aandacht voor vitaliteit en bevlogenheid - werknemers die niet vooruit te branden zijn omdat hun vuur gedoofd is. En tenslotte blijkt dat de invoering van de WAI nauwelijks effect heeft gehad op de instroom van werknemers met psychische klachten.

Dank zij de eerdere golf van belangstelling voor burnout in wetenschap en praktijk staan we niet met lege handen. Zo zijn er bevindingen uit wetenschappelijk onderzoek waarbij direct kan worden aangesloten om burnout te voorkomen. Bijvoorbeeld, door werknemers - zeker in tijden van crisis waarin ze extra hard hun best moeten doen - meer opbrengsten te bieden om aldus de balans van geven en nemen weer in evenwicht te brengen. Bij "opbrengsten" dient niet zozeer aan materiële opbrengsten maar ook aan immateriële opbrengsten gedacht te worden, zoals waardering van de leiding, leer- en ontwikkelingsmogelijkheden, en een goede werksfeer.  

Alhoewel werkgevers volgens de uitspraak van het Gerechtshof in Den Bosch aansprakelijk zijn voor het voorkomen van burnout bij hun medewerkers hoeven ze niet met lege handen te staan dank zij de jarenlange ervaring met burnout in wetenschap en praktijk. Gelukkig is deze nog niet teloor gegaan.

Wilmar Schaufeli

We gaan naar de dokter wanneer we ziek zijn, of naar de psycholoog of een andere hulpverlener wanneer we in de problemen zitten. Die mensen werken in de gezondheids- of welzijnzorg en houden zich bezig met onze lichamelijke en geestelijke gezondheid..Maar is dat wel zo?

Stelt u zich voor u gaat - gezond en wel - naar de dokter. Wanneer u bent gaan zitten vraagt hij u: "Wat mankeert er aan?" En dan antwoordt u: "Helmaal niets dokter, ik voel me kerngezond en topfit, en dat wil ik graag zou houden. Wat adviseert u mij?" Hij zou u heel erg vreemd aankijken en op zoek gaan naar een verborgen psychiatrisch ziektebeeld Hysterie, oftewel een pathologische behoefte aan aandacht lijkt daarvoor een goede kandidaat.. Wie stapt immers zomaar bij een dokter binnen om gezond te willen blijven? Daar is de gezondheidszorg toch niet voor?

Gezondheidszorg of Ziekenzorg?
Alhoewel de naam anders doet vermoeden gaat het in de gezondheidszorg helemaal niet om gezondheid maar om ziekte. "Ziekenzorg" en "onwelzijnszorg" klopt dus meer met de feiten. Je gaat als zieke naar de dokter om beter te worden, niet om gezond te blijven. Dokters weten heel veel van ziektes, maar heel weinig van gezondheid. Ik heb eens een hele zaal met artsen in verwarring gebracht door te vragen wie wist wat gezondheid was. "Afwezigheid van ziekte" was het eensluidende antwoord. Maar het is natuurlijk een flauwe truc door iets te definiëren als de afwezigheid van iets anders. Kennelijk hebben dokters niet geleerd om in termen van gezondheid, maar alleen in termen van ziekte, of de afwezigheid daarvan, te denken.

Nu maken we even een stap naar het gebied van arbeid en gezondheid. We hebben het dan over bedrijfsgezondheidszorg en psychologie van arbeid en gezondheid. Ook bij deze disciplines gaat het om het beter maken van "zieke" mensen, bijvoorbeeld werknemers met RSI of burnout. Nu zult u natuurlijk zeggen dat het ook om preventie gaat, en daarin heeft u gelijk. Maar preventie gaat van hetzelfde paradigma uit, namelijk het voorkomen van ziekte in plaats van het zorgen dat gezonde werknemers gezond blijven.

Amplitie
En daar komt "amplitie" om de hoek kijken. Bij amplitie gaat het om een "positieve" benadering die gericht is op het uitbreiden, vergroten of versterken van het gezonde (psychische) functioneren van werknemers. In plaats van het behandelen of voorkomen van burnout gaat het om het vergroten van bevlogenheid van werknemers. Dit impliceert een "Gestalt-switch", een radicale wisseling van perspectief. Niet langer staat het behandelen (curatie) of voorkomen (preventie) van ellende centraal, maar het versterken (amplitie) van de positieve kanten van mensen. We hebben het dan over ongeveer 90% van de werkende bevolking, uitgaande van het CBS-gegeven dat het percentage burnout gevallen al jarenlang rondom de 10% schommelt. Met ander woorden, getalsmatig gezien zet het bevorderen van bevlogenheid meer zoden aan de dijk dan het voorkomen van burnout. 

Een dokter die deze switch gemaakt heeft zou u niet als een hysterische aandachttrekker beschouwen maar als iemand die verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen gezondheid. En natuurlijk zou hij u van deskundig advies voorzien. Zo ver is het helaas nog lang niet.

Ouweneel, E., Schaufeli, W.B. & Le Blanc, P. (2009). Van preventie naar amplitie: Interventies voor optimaal functionerende werknemers. Gedrag & Organisatie, 22(2), 118-135.

Waarom de weerstand?
De AOW wordt door de vergrijzing onbetaalbaar omdat steeds meer pensioenen door steeds minder werkenden moeten worden opgebracht. Door langer doorwerken wordt enerzijds de schatkist gespekt via stijgende belastinginkomsten, terwijl er anderzijds minder aanspraak op de pensioenvoorzieningen wordt gemaakt. Meer inkomsten, minder uitgaven, en iedereen houdt recht op een fatsoenlijk pensioen. Vanwaar dan toch zoveel weerstand tegen deze maatregel?

In de eerste plaats tast het verhogen van de pensioenleeftijd het fundamentele vooruitgangsgeloof aan. We zijn het met zijn allen vanzelfsprekend gaan vinden dat we het steeds beter krijgen: meer vrije tijd, meer consumptie, meer loon. Kortom, meer welvaart voor iedere volgende generatie. En nu dreigt er dus een lelijke kink in deze kabel te komen. De huidige generatie zal langer moeten doorploeteren dan hun ouders en grootouders en zal het dus in dit opzicht minder goed hebben.

Ten tweede wordt het beeld van een financieel onbezorgde oude dag aangetast. Ook al zo'n vanzelfsprekendheid. Stel dat verhoging naar 67 jaar onvoldoende soelaas biedt. Wordt de pensioenleeftijd dan verder verhoogd? Of gaat de AOW uitkering naar beneden? Het perspectief van zo'n hellend vlak verstekt de onzekerheid, en daarmee de angst en dus de weerstand tegen het optrekken van de pensioenleeftijd nog meer.

Cijfers
Je zou je kunnen afvragen of het, gelet op de grote maatschappelijke weerstand, wel verstandig is om zo'n controversiële maatregel door te drukken. Is er geen alternatief te bedenken?. Jawel, dat is er.  Op dit moment werkt slechts minder dan de helft (48%) van de groep 55-65 jarigen en ligt de gemiddelde leeftijd waarop men stopt met werken op 61 jaar. In veel gevallen gaat het om vrijwillige uittreding zoals in het onderwijs waar 45% van de 56-61 jarigen in het onderijs gebruik maakt van de Fpu-regeling. Voorts is er een hele grote groep die onvrijwillig is uitgetreden uit het arbeidsproces, of zelfs nooit is toegetreden. We hebben het dan over mensen die een WIA- of een bijstandsuitkering hebben. Bij elkaar gaat het om ruim 1,1 miljoen mensen. Ter vergelijking, 2,7 miljoen mensen ontvangen een AOW uitkering.

Arbeidsparticipatie van vrijwillige en onvrijwillige uittreders genereert hogere belastingsinkomsten, terwijl er minder uitgaven nodig zijn. Evenals bij het verhogen van de pensioenleeftijd geldt dus dat het mes aan twee kanten snijdt. Het zou dus wel eens minstens  zo effectief kunnen zijn om iets te doen aan de grote hoge (onvrijwillige) uitval. Daartoe staan twee wegen open.

Alternatieven
Enerzijds preventief beleid dat er op gericht is om arbeidsuitval te voorkomen door de arbeidsomstandigheden te verbeteren en het werkplezier te verhogen. Wanneer mensen het op hun werk naar hun zin hebben zullen ze ook langer door willen en kunnen werken.Anderzijds actief re-integratiebeleid dat er op gericht is om werknemers die onvrijwillig uitgevallen zijn weer snel terug aan het werk te krijgen.  Veel arbeidsongeschikten, bijstandsgerechtigden  (en ook langdurig werklozen trouwens) zouden met (aangepast) werk geholpen  kunnen worden.Door een dergelijk tweesporenbeleid  kan de balans van inkomsten en uitgaven voor sociale zekerheid beter in balans worden gebracht. Deze oplossing heeft bovendien het op zichzelf al nastrevenswaardige gevolg dat mensen langer gezond kunnen blijven werken.

Conclusie
Verhoging van de AOW-leeftijd leidt niet alleen tot onrust vanwege het vermeende onrechtvaardige karakter ervan en de onzekerheid die het met zich meebrengt: de maatregel lijkt ook wat overhaast en willekeurig gekozen. Immers er bestaat een alternatief dat minder weerstand oproept: verhoging van de arbeidsparticipatie van oudere werknemers en onvrijwillige uittreders!

Het slachtoffer als professional
In 1968 schreef Wayne E. Oates, een Amerikaanse dominee en hoogleraar psychologie, een artikel met de titel "On being a 'workaholic'" in het enigszins obscure tijdschrift Pastoral Psychology . Dat was de eerste keer dat de term "workaholic" werd gebezigd. Later bekende Oates dat het bedoeld was als een semi-humoristische term met een knipoog naar alcoholisme.  Evenals aan de drank kun je ook aan het werk verslaafd zijn was de boodschap. Het was geenszins toevallig dat hij dat artikel schreef want drie jaar later bekende hij dat hij zelf aan workaholisme leed. Die bekentenis deed hij in een boek met de veelzeggende titel "Confessions of a workaholic" (New York: World Publishing Co, 1971). Het komt trouwens vaker voor dat een "slachtoffer" - die tegelijkertijd professional is - een psychologisch fenomeen op de kaart zet. Zo introduceerde de Amerikaanse psychiater Herbert Freudenberger de term "burnout" door er als "ervaringsdeskundige" een bestseller over te schrijven.

Definitie
Aanvankelijk leed het begrip workaholisme een wat kwijnend bestaan. De term vond weliswaar snel ingang in het algemene taalgebruik als grappig bedoelde kwalificatie van iemand die extreem hard werkt. Echt serieus werd workaholisme niet genomen, behalve misschien in het enkele geval dat dit harde werken in een echtscheiding uitdraaide. Wetenschappelijk onderzoek naar workaholisme kwam pas decennia later op gang. Ironisch genoeg toonde één van de eerste studies aan dat de huwelijken van werkverslaafden niet vaker stukliepen dan die van niet-werkverslaafden. Een van de redenen waarom het wetenschappelijke onderzoek naar workaholisme zo traag op gang kwam heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat het niet helder was wat er precies onder "workaholisme" verstaan moest worden. Voor wetenschappelijk onderzoek is het immers noodzakelijk om precies te omschrijven wat je wilt onderzoeken. Eerst moet je een definitie hebben, dan kun je een meetinstrument maken en vervolgens onderzoek doen. En daar zat hem nou precies de kneep.

Workaholisme: positief of negatief?
Sommigen vonden workaholisme uitsluitend negatief - het gaat tenslotte om een verslaving. Anderen daarentegen zagen ook positieve aspecten aan workaholisme - harde werkers zijn productief en maken carrière. Kennelijk hebben ze lol in hun werk want anders zouden ze minder hard werken is de redenering. Inmiddels zijn er twee vragenlijsten in omloop die vaak gebruikt worden om workaholisme te meten. De Wokholism Battery  bestaat uit drie aspecten - betrokkenheid, gedrevenheid en plezier -  waarop afzonderlijk hoog of laag kan worden gescoord. Dat levert dan 2 x 2 x 2 = 8 typen op, waarvan er 3 als werkverslaafd te boek staan. Bent u betrokken, gedreven en niet enthousiast over uw werk dan bent u werkverslaafd. Bent u betrokken, gedreven en enthousiast dan bent u een "enthousiaste verslaafde". Bent u daarentegen betrokken, niet gedreven en enthousiast dan bent u een "enthousiaste werknemer". Let wel, in alle drie gevallen gaat het om werkverslaving. Op deze manier wordt alles op één hoop geveegd en dat kan niet de bedoeling zijn.

Tot op heden is deze indeling in typen werkverslaving dan ook niet goed gevalideerd. Met name het do rol van "plezier" is omstreden. Immers, een echte werkverslaafde werkt niet voor zijn lol maar omdat hij een innerlijke drang bespeurt om te moeten werken of hij dat nou leuk vindt of niet. De geleerden zijn het wel eens over betrokkenheid (hard werken) en gedrevenheid (dwangmatig werken).  Vandaar dat er een alternatieve vragenlijst is ontwikkeld -- de Dutch Workaholism Scale (DUWAS) - waarin twee dingen gemeten worden: excessief hard werken en compulsief of dwangmatig werken.

Psychosomatische klachten
Werkverslaafden scoren hoog op beide aspecten: ze werken dus hard op een dwangmatige manier.  Op basis van een database van ruim 10.000 Nederlandse werknemers schatten we dat ca. 8% werkverslaafd is. Inmiddels weten we ook dat dit niet gezond is: werkverslaafden hebben psychosomatische klachten, lijden vaak aan burnout, zijn niet tevreden over hun werk, hebben weinig en minder bevredigende sociale contacten buiten het werk, en ze maken meer fouten. Dat laatste is gevonden bij Nederlandse artsen in opleiding [1]. Dus komt u een hard- en dwangmatig werkende jonge dokter tegen, weest u dan op uw hoede! Desgevraagd zal  hij (of zij)  ontkennen een workaholic te zijn, maar na het lezen van dit stukje weet u wel beter....

 Wilmar Schaufeli

[1] Zie Schaufeli e.a. (ter perse). Workaholism among medical residents: it is the combination of working excessively and compulsively that counts. International Journal of Stress Management.

Grote kans dat u dan last heeft van "bore-out", althans volgens Philippe Rothlin en Peter Werder. Deze twee  Zwitserse organisatieadviseurs schreven in 2007 een Duits boekje "Diagnose Bore-out"dat onlangs in het Nederlands is verschenen onder de titel "Bore-out: Als verveling je werk wordt" (Uitgeverij Spectrum). Hun stelling luidt dat het moderne kantoorleven niet zozeer wordt geplaagd door burnout ten gevolge van te hard werken, maar door bore-out ten gevolge van het te weinig om handen hebben. Bore-out als de nieuwe kantoorziekte dus.

Kenmerken
Volgens de auteurs wordt bore-out door drie dingen gekenmerkt: een gevoel van verveling, te weinig uitdaging in het werk en gebrek aan interesse in het werk. Waar deze drie elementen precies vandaan komen en waarom het er geen twee of vier zijn wordt helaas niet duidelijk. Zoals een dergelijk populair psychologisch werkje betaamt, staat er meteen aan het begin een kort testje in afgedrukt bestaande uit tien ja/nee vragen. Scoort u vier maal "ja", dan lijdt u aan bore-out, of bent u daartoe op weg. Overigens zijn de twee vragen waarmee dit stukje begon aan deze bore-out test ontleend. Nu is het natuurlijk geen serieuze test, daar is immers uitvoerig wetenschappelijk onderzoek voor nodig en dat is er niet. De test dient eerder als een opwarmertje om duidelijk te maken waar het boekje over gaat. 

Door een wetenschappelijke bril bekeken blijft er van het boekje trouwens niet erg veel over. Zo wordt er met allerlei begrippen gegoocheld en blijkt bore-out opeens hetzelfde als ontevredenheid te zijn. Maar er zijn natuurlijk talloze redenen waarom je ontevreden met je baan kunt zijn, verveling is er slechts één van. Ook worden er allerhande beweringen gedaan zonder dat deze door onderzoek worden gestaafd. Bijvoorbeeld dat er meer mensen lijden aan bore-out dan aan burnout, naar schatting 15%. "Says who?", denk ik dan.

Waarom?
Maar veel interessanter dan de vraag naar de wetenschappelijke legitimiteit van bore-out is de vraag waarom een dergelijk begrip aanslaat, en wel op dit moment. Er zijn  artikelen over verschenen in serieuze buitenlandse kranten zoals de Engelse Times en de Duitse Frankfurter Rundschau, en ook in onze eigen Nederlandse Telegraaf. Kennelijk zit er iets in de lucht, want kranten hebben daar een fijne neus voor. En, eerlijk is eerlijk, de talloze gevalsbeschrijvingen en praktijkvoorbeelden uit het boekje van Rothlin en Werder zijn heel herkenbaar.

Natuurlijk blijft het gissen waarom bore-out plotseling overal lijkt op te duiken. Misschien komt het omdat de goegemeente zo langzamerhand is uitgekeken op burnout en "druk, druk, druk" en weer eens toe is aan iets anders. Misschien komt het omdat het opleidingspeil de afgelopen jaren sterk gestegen is, waardoor veel werknemers onder hun kunnen werken. Misschien komt het omdat er veel banen met weinig uitdaging zijn bijgekomen, denk daarbij aan de almaar uitdijende beveiligingssector. Misschien komt het door de steeds hogere eisen die er aan het werk worden gesteld, waardoor dit al snel verveelt. Hoogstwaarschijnlijk heeft de plotselinge populariteit van bore-out met al deze factoren wel iets te maken. 

Onderzoek
Dat bore-out daadwerkelijk veel voorkomt bleek uit een onderzoek dat c4ob vorig jaar bij een grote logistieke organisatie uitvoerde. Daaruit kwam naar voren dat maar liefst éénderde van het personeel zich vaak of zeer vaak verveelde. Dat was een eye-opener voor het management dat tot dusver vooral oog had voor stress door overbelasting en burnout.

Voor de wetenschap betekent dit alles dat er een nieuw veld braak ligt. Zoekt men in de wetenschappelijke literatuur naar verveling dan vindt men slechts een enkel, vaak zeer gedateerd onderzoek. En naar bore-out als zodanig is al helemaal geen onderzoek gedaan. Persoonlijk geloof ik trouwens niet zo erg in het bore-out concept. Het lijkt me te veel hap-snap, alhoewel - of misschien wel juist daarom - het boekje leest als een trein. Eén van de auteurs is niet voor niets van huis uit marketeer......

Verveling
Ik zie meer in het begrip verveling in de zin van een negatieve psychologische toestand als gevolg van een gebrek aan activatie op het werk. Deze uit zich op verschillende terreinen: gevoelsmatig (bijv. rusteloosheid), cognitief (bijv. de tijd kruipt voorbij), gedragsmatig (bijv. andere dingen doen op het werk) en motivationeel (bijv. ervaren doelloosheid). Gebaseerd op deze  omschrijving van verveling hebben we aan de Universiteit Utrecht een vragenlijst opgesteld om verveling te meten. De eerste resultaten daarvan zijn bemoedigend. Zo zeer zelfs dat de vragenlijst onderdeel van het instrumentarium van c4ob is geworden.

Het zal nog wel even duren voor we een heel boek over verveling kunnen schrijven.  Dat zal ongetwijfeld een interessant boek worden dat inzichten uit wetenschappelijk onderzoek koppelt aan praktijkervaringen over hoe om te gaan met verveling op het werk. Of we daarmee het succes van "bore-out" kunnen evenaren blijft vooralsnog een open vraag. 

Wilmar Schaufeli

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Deze zomer was ik op vakantie in Suriname.  Maar in zo'n interessant ver land drie weken lang gewoon als toerist rondlopen en alleen een beetje zwemmen, boekjes lezen, sightseeing en chillen is onmogelijk. Althans voor mij. Dus voor ik het wist zat ik op de universiteit en had beloofd om bij een organisatieadviesbureau een lezing te geven over bevlogenheid. Omdat het tenslotte vakantie was, had ik me wel voorgenomen om de lezing niet speciaal voor te bereiden maar om in plaats daarvan voor de vuist weg te oreren...

De universiteit
Suriname beschikt over slechts één universiteit. Deze is genoemd naar Anton de Kom, een soort Surinaamse Multatuli. Evenals Multatuli heeft hij (in de jaren dertig van de vorige eeuw) een boek geschreven, waarin hij Nederland als kolonisator aanklaagt. Daardoor en door zijn politieke en vakbondsactiviteiten wordt hij gezien als de grondlegger van het Surinaamse patriottisme. Dat Suriname slechts één universiteit heeft is niet verwonderlijk wanneer men bedenkt dat het land minder dan 500.000 inwoners telt, waarvan ruwweg de helft in de hoofdstad Paramaribo woont. Bijna evenveel Surinamers wonen in het buitenland, de meesten daarvan (ongeveer 350.000) in Nederland.

Toen ik bij een collega op de universiteit binnenstapte lag daar het leerboek "De psychologie van Arbeid en Gezondheid" van Arnold Bakker en mijzelf pontificaal op zijn bureau. Het bleek dat dit verplichte lesstof was voor de gelijknamige cursus die voor studenten agogiek, economie en bedrijfskunde wordt gegeven. Er is (nog) geen psychologieopleiding aan de Anton de Kom Universiteit. Het feit dat een dergelijke cursus wordt gegeven en bovendien populair is bij studenten geeft aan dat het onderwerp in Suriname leeft. Men is er bezig met het verbeteren van arbeidsomstandigheden en welzijn- en gezondheid van werknemers. Zowel bij de overheid als in de private sector.

Lage bevlogenheid; slechte dienstverlening en geringe klantvriendelijkheid
Mijn lezing bij het organisatieadviesbureau Bendt Training en Consultancy, ging dus over bevlogenheid. Van tevoren vroeg ik me af, of dit concept überhaupt relevant zou zijn in de Surinaamse context. Immers, misschien is "bevlogenheid" in een land als Suriname met een hoge werkloosheid en lage lonen wel een soort luxe. Eerst moet er brood op de plank! Echter, dit bleek niet het geval, althans volgens de aanwezige consultants. Ook in Suriname wordt erkend dat energieke en toegewijde medewerkers van groot belang zijn voor organisaties. En de aanwezigen konden ook makkelijk voorbeelden van dergelijke bevlogen medewerkers noemen. Anderzijds werd door de aanwezigen gesteld, dat het er in Suriname met de bevlogenheid van werknemers niet best voorstaat. Dat wordt vooral zichtbaar in de vorm van slechte dienstverlening en geringe klantvriendelijkheid, met name bij de overheid.

Verpolitiekt overheidsapparaat
In de ruim twee uur durende discussie die op de lezing volgde (in Suriname praat men veel en graag), bleek dat er hele specifieke problemen spelen die bevlogenheid in de weg staan. In de eerste plaats is vooral het overheidsapparaat sterk verpolitiekt. Er zijn heel erg veel banen bij de overheid (volgens velen veel te veel), omdat deze als een soort banenmachine voor de politiek fungeert. Partijgenoten worden op bepaalde, interessante posities geparachuteerd en partijlidmaatschap is belangrijker dan deskundigheid als het om bevorderingen gaat. Dat heeft niet alleen in een buitensporig groot en inefficiënt overheidsapparaat geresulteerd, maar ook in veel frustratie bij goedwillende overheidsdienaren. En in spanningen en conflicten, uiteraard.  

Corruptie
Een tweede groot probleem vormt de corruptie in bijna alle lagen van de maatschappij. Iedereen kan uit eigen persoonlijke ervaring tal van voorbeelden geven. Soms heel erg schrijnende. Corruptie ondermijnt de morele en sociale orde in organisaties en verstoort de onderlinge verhoudingen tussen mensen op de werkvloer. Zowel de verpolitiekte verhoudingen als de corruptie staan Suriname bevlogenheid in de weg, zo stelden de aanwezigen bij de lezing. Zonder te willen betogen dat Nederland op deze beide punten brandschoon is, zijn de verschillen met het voormalige moederland wel erg groot. Daar waar in Nederland het gebrek aan energiebronnen in het werk zelf zoals variatie, autonomie, en leer- en ontwikkelingsmogelijkheden, bevlogenheid in de weg staan zijn het in Suriname met name maatschappelijke factoren zoals de greep van de politiek en corruptie.

Het diepere inzicht....
Aldus heb ik het nuttige met het aangename weten te verenigen en ben niet alleen een aantal hele plezierige toeristische ervaringen rijker (Suriname is zeker als vakantieland aan te bevelen), maar heb ook een wat dieper inzicht in de Surinaamse maatschappij gekregen. Op de valreep viel mij nog een  interessante  ervaring ten deel, die illustreert dat er nog een wereld te winnen is als het gaat om het bevorderen van bevlogenheid in Suriname. Wat was het geval?

Mijn vrouw en ik waren zeven minuten te laat met inchecken en dat in een land waar iedereen altijd en overal te laat is. Dat wil zeggen we waren twee uur minus zeven minuten van tevoren op het vliegveld waar een KLM-vliegtuig eenzaam en alleen op de startbaan in de blakende zon stond. Onze bagage kon niet meer ingecheckt worden en de uitgebluste baliemedewerker weigerde verder alle uitleg en was op geen enkele manier bereid om mee te helpen aan een oplossing. We waren te laat en onze koffers konden niet mee, ook niet met een volgende vlucht. Dit was ons probleem en we moesten het verder zelf maar uitzoeken. Niets kon de betrokkene vermurwen en het ging me te ver om met wat geld te schuiven. Misschien was dat achteraf toch beter geweest, dan zou ik nu (ruim een week na dato)  mijn koffers tenminste hebben..   . 

Wilmar Schaufeli

Waarschijnlijk is het u ook wel eens overkomen; u voelt zich niet helemaal lekker, maar gaat toch naar uw werk. Het opkomende griepje legt het af tegen uw plichtbesef. Of tegen uw welbegrepen eigenbelang. Immers, als u vandaag thuis zou blijven krijgt u later de rekening alsnog gepresenteerd. Misschien behoort u ook tot de bijna 1,3 miljoen Nederlanders tussen 25 en 65 jaar met een chronische ziekte of aandoening en moet u de afweging om wel of niet naar uw werk te gaan vaker maken dan u lief is. Hoe het ook zij, u zult doorgaans niet zo productief op uw werk zijn wanneer u zich niet helemaal lekker voelt, of het nu om een griepje gaat of om een chronische aandoening zoals migraine of astma.

In Europa gaat het bij presentisme enkel en alleen om productiviteitsverlies ten gevolge van ziekte of onwelbevinden. In de Verenigde Staten wordt een ruimere omschrijving van presentisme gehanteerd, waarbij de verminderde productiviteit centraal staat. Behalve door ziekte kan de productiviteit van werknemers ook zijn verminderd door andere factoren die de aandacht van het werk afleiden, zoals zorgen over de kinderen, een aanstaande vakantie, een verliefdheid, of een verhuizing. Met andere woorden, in Amerika wordt bij presentisme enkel en alleen gekeken naar productiviteitsverlies zonder op de oorzaak daarvan te letten, terwijl het in Europa bij presentisme gaat om productiviteitsverlies ten gevolge van ziekte of onwelbevinden. Dat laatste maakt het begrip wat makkelijker hanteerbaar.

Is presentisme nu of goed of slecht? Het antwoord hierop is niet zo makkelijk te geven. Op het eerste gezicht lijkt er weinig mis met medewerkers die hart hebben voor de zaak en ook op hun werk verschijnen als ze zich een beetje ziek voelen. Een aanwezige werknemer is altijd beter dan een werknemer die ziek thuis zit, toch? Maar in sommige gevallen is ziek op het werk verschijnen toch niet zo'n goed idee. Denk bijvoorbeeld aan de Mexicaanse griep die er aan komt. Zit u te wachten op een collega die hoestend en proestend door de gang loopt, al dan niet met een mondkapje? Natuurlijk niet. Zeker bij besmettelijke ziekten (en bij ca. 50-60% van het ziekteverzuim gaat het om besmettelijke ziekten zoals; verkoudheid, griep en maag-darm klachten),  is het beter thuis te blijven.

Uit een recent gepubliceerde Zweedse studie blijkt dat presentisme een risicofactor vormt voor toekomstig verzuim. De Zweedse onderzoekers berekenden dat werknemers in overheidsdienst die aangaven dat ze het afgelopen jaar 2-5 keer ziek naar hun werk waren gegaan 18% meer kans hadden om het komende jaar langer dan 30 dagen ziek thuis te zitten in vergelijking met diegenen die helemaal niet of slechts één keer per jaar ziek op hun werk verschenen. Dat percentage steeg naar 40% wanneer men het afgelopen jaar meer dan 5 keer ziek naar het werk was gegaan.
Werknemers uit de privé-sector die 2-5 keer ziek naar hun werk gingen hadden een 11% hogere kans op langdurig ziekteverzuim het jaar daarna, terwijl dat percentage tot boven de 50% steeg bij meer dan 5 keer. Met andere woorden, het is niet zo'n goed idee om ziek op het werk te verschijnen. De prijs daarvoor wordt (letterlijk) later betaald, zowel door de werknemer als door de werkgever. En die rekening valt nogal duur uit.

Presentisme kan gemakkelijk worden gemeten. Namelijk aan de hand van de vraag: "Hoe vaak is het de afgelopen 12 maanden voorgekomen dat u naar uw werk ging ondanks dat u zich ziek voelde".  Uit het bovengenoemde Zweedse onderzoek kwam naar over dat 41% van de overheidsdienaren 2-5 maal ziek per jaar op het werk verschenen en 18% meer dan vijf maal. Voor werknemers uit de privé-sector was dit wat minder: resp. 33% en 13%.  Wellicht hangt dit samen met het feit dat vooral werknemers in de welzijns- en gezondheidszorg en in het onderwijs "lijden" aan presentisme, zoals ook blijkt uit ander onderzoek.

Evenals ziekteverzuim kost presentime geld. Het gaat immers per definitie om productiviteitsverlies; zieke medewerkers zijn nu eenmaal minder productief dan wanneer ze gezond zijn. Een aantal jaren geleden is dit uitgezocht voor de multinational Dow Chemical Company en het bleek dat de kosten voor presentisme $6721 bedroegen voor de gemiddelde werknemer tegen $661 voor ziekteverzuim. Met andere woorden Dow Chemical was ruim tien maal zoveel geld kwijt aan productiviteitsverlies van zieke medewerkers die wel aan het werk waren vergeleken met hen die niet aan het werk waren. Dit komt natuurlijk omdat er veel meer mensen ziek op het werk verschijnen dan er daadwerkelijk verzuimen. Naar schatting ligt de frequentie van presentsime 15 tot 50 maal hoger dan die van ziekteverzuim.

Interessant is verder dat de grootste productiviteitsverliezen bij Dow Chemical werden geleden door werknemers met psychologische problemen (depressie en angst), gevolgd door ademhalingsproblemen en migraine. Deze "oorzaken" van presentisme komen ook elders steeds weer naar voren. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat werknemers het moeilijk vinden om juist vanwege psychologische redenen te verzuimen en daarom toch maar naar hun werk gaan. Echter, gelet op de kosten die daarmee gepaard gaan in termen van productiviteitsverlies, bewijzen ze hun baas daar geen dienst mee. Integendeel. Behandeling zoeken lijkt een betere en ook  meer kosteneffectieve oplossing!

Wilmar Schaufeli

Bergström, G. et al. (2009). Sickness presenteeism today, sickness absence tomorrow?. A prospective study on sickness presenteeism and future sickness absenteeism. Journal of Occupational and Environmental Medicine, 51, 629-638.